Martijn Jeroen van der Linden en Jan Rotmans pleiten voor een fundamenteel debat over ons geldsysteem en de financiële sector. ‘Een transitie naar een beter, toekomstbestendig geldsysteem en financiële sector kan alleen slagen als de dominante cultuur, structuur en werkwijze worden doorbroken.’

Vandaag wordt het burgerinitiatief Ons Geld aangeboden aan de Tweede Kamer. Binnen 3 maanden tijd werden ruim 110.000 handtekeningen verzameld. Doel van het burgerinitiatief is een maatschappelijk debat over ons geldsysteem te initiëren en dit heikele onderwerp hoger op de politieke agenda te zetten. Wie onder welke condities waarvoor geld mag creëren is een debat dat politici tot op heden angstvallig vermijden. Toch is het noodzakelijk hierop een visie te ontwikkelen. In de huidige vorm kan de financiële sector de transitie naar een duurzame samenleving en economie namelijk niet faciliteren. Een paar fundamentele voorliggende vragen zijn: is geldcreatie een private of publieke taak? Is het uitgangspunt ‘geld = bankschuld met rente’ wel geschikt voor een duurzame samenleving? En ten slotte, hoe kunnen naast economische waarden ook sociale en ecologische waarden een volwaardige plaats krijgen in de financiële besluitvorming?

Is geldcreatie een private of publieke taak?

Dankzij publicaties van de Bank of England (Money creation in modern economies, 2014) en ING (Geldscheppingsparadox, 2014) is er het afgelopen jaar een consensus ontstaan over de werking van het geldsysteem. Dat is alvast een begin, maar nog lang geen oplossing. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zijn banken niet alleen intermediair, maar vooral geldscheppende instellingen. Iedere keer wanneer een private bank een krediet verstrekt komt er nieuw geld in omloop. Door het verstrekken van krediet (= het creëren van nieuw geld) maar ook door het toewijzen van bestaand geld bepalen commerciële banken en andere financiële instellingen in zekere mate de richting en dynamiek van de samenleving. Degenen die geld krijgen, kunnen hun plannen realiseren en hun capaciteiten ontplooien. Degenen zonder geld kunnen dit niet.

Drie punten

Er zijn verschillende punten van kritiek op het huidige financieel-monetair systeem. We noemen er hier drie. Ten eerste versterkt het huidige systeem ‘boom-bust cycli’, en draagt dus indirect bij aan de crisis, werkloosheid, en dergelijke. De afgelopen 20 jaar is aangetoond dat private banken in goede tijden teveel geld creëren en in slechte tijden te weinig. Het geloof in de markt die ‘vanzelf’ de optimale geldhoeveelheid en hoeveelheid schulden bepaalt is dan ook grotendeels verdwenen. Ten tweede blijkt uit diverse onderzoeken dat nieuw geld in toenemende mate buiten de reële economie terecht komt. In het Verenigd Koninkrijk gaat slechts ca. 10 procent van de nieuwe kredieten naar bedrijvigheid. In Nederland is dit ongeveer 25 procent. Het meeste geld verdwijnt rechtstreeks naar financiële markten en de huizenmarkt. In de praktijk zijn private banken dus lang niet altijd dienstbaar aan de reële economie, maar vooral op zoek naar eigen winstkansen. Het maximaliseren van de winst en van de aandeelhouderswaarde prevaleert ook na de crisis nog in de financiële sector, ondanks dat dit haaks staat op waarden als rentmeesterschap en duurzaamheid. Ten derde is duurzame ontwikkeling lastig te realiseren zolang nagenoeg de gehele geldhoeveelheid bestaat uit geld dat gecreëerd is als schuld met rente. Dit principe legt een almaar toenemende druk op onze natuurlijke hulpbronnen dus op de economie en samenleving.

In de praktijk zijn private banken dus lang niet altijd dienstbaar aan de reële economie, maar vooral op zoek naar eigen winstkansen

Met name de geldscheppende functie van banken staat onder druk. Op 9 november 2010 schreef Martin Wolf in de Financial Times: ‘The essence of the contemporary monetary system is creation of money, out of nothing, by private banks’ often foolish lending‘. Ondanks diverse maatregelen, zoals het verhogen van kapitaalbuffers, andere beloningsstructuren en een bankierseed, is deze essentie nog steeds niet veranderd. Meer regels hebben geleid tot meer complexiteit, maar niet tot een transparanter systeem. Het is vooral symptoombestrijding. De komende jaren is het tijd de kern van het systeem aan te pakken. Gezien de massale steun voor het recente burgerinitiatief lijken steeds meer mensen dit ook te (h)erkennen.

Fundamenteel maatschappelijk debat

Door een gebrek aan transparantie, verzet tegen maatregelen, onveranderd hoge beloningen en het frustreren van een maatschappelijk debat over mogelijke alternatieven is het vertrouwen in de financiële sector tot een dieptepunt gedaald. Niet alleen private banken staan onder druk, maar ook de ECB. Met Quantitative Easing gaat de ECB namelijk buiten haar mandaat en wordt het nog helderder dat centrale banken niet onafhankelijk en neutraal zijn, maar politiek bedrijven. De enige uitweg is volledige transparantie, een fundamenteel maatschappelijk debat en heldere politieke besluitvorming over een toekomstbestendig geldsysteem.

De transitie in de financiële sector en van het geldsysteem zal lang duren, want de weerstand is groot. Bestaande patronen en machtsposities moeten worden doorbroken. Met name de monocultuur in het denken is lastig te doorbreken. Wereldwijd worden op economieopleidingen en MBA’s dezelfde theorieën en modellen gebruikt. Dit leidt tot eenvormigheid en efficiëntie, maar niet tot diversiteit en creativiteit. De überfocus op korte termijn rendement is lastig te doorbreken. Ook na de crisis is er in besluitvorming nog steeds nauwelijks plaats voor ecologische en sociale lange termijnwaarden. Binnen het smalle denkraam van financieel-specialisten is het in feite onmogelijk het klimaatvraagstuk aan te pakken laat staan op te lossen. Een verhoging van de CO2-concentratie in de atmosfeer op lange termijn legt het in de neo-klassieke berekeningen altijd af tegen het financieel rendement op korte termijn. De gehanteerde logica is echter onvolledig. Het persistente probleem is echter veel breder dan de financiële sector. Onze taal, ons onderwijs, ons collectief en individueel denken worden in toenemende mate beheerst door financiële waarden. De financiële sector is een ultieme uitingsvorm van dit smaldenken. Geld is uiteindelijk doel geworden in plaats van middel.

Onze taal, ons onderwijs, ons collectief en individueel denken worden in toenemende mate beheerst door financiële waarden

Een transitie naar een beter, toekomstbestendig geldsysteem en financiële sector kan alleen slagen als de dominante cultuur, structuur en werkwijze worden doorbroken. Dit vergt in feite een machtsoverdracht het financieel systeem wordt terug gegeven aan mensen, zodat zij weer zeggenschap krijgen over hun eigen geld. Massaal verzet van burgers kan een effectief helpmiddel zijn om deze transitie te versnellen. Ook zijn al duizenden mensen over de hele wereld bezig om aan alternatieven te werken: er zijn tal van experimenten met alternatieve (crypto-)currencies en peer-to-peer systemen. Ook op systeemniveau zijn er uitgewerkte voorstellen tot monetaire hervorming. Laten we daarom starten met een fundamenteel debat over ons geldsysteem onder alle lagen van de bevolking.