Een bijzonder interview over opvoeden met een hoogleraar Transitiekunde

juni 19, 2017

Een belangrijke vraag voor Solidoe is: wat staat de kinderen die wij nu onder onze hoede hebben, straks te wachten als zij volwassen zijn en een plek in de samenleving moeten vinden? Wat kunnen wij doen om dit straks makkelijker te maken?
Iemand die heel duidelijke ideeën heeft over die toekomstige samenleving is Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde aan de Erasmus Universiteit.
Deze drukbezette professor maakte tijd vrij om met ons te praten over ons vak, het opvoeden en laten ontwikkelen van kinderen. Het werd een memorabel interview. Dhr. Rotmans weet niet alleen heel veel over het nieuwe tijdperk dat ons te wachten staat, hij heeft ook heel duidelijke ideeën hoe kinderen daarop voorbereid kunnen worden.

Jan Rotmans startte het gesprek met de opmerking dat er een heel andere wereld aankomt, zowel wat betreft de samenleving als wat betreft de economie. De samenleving van de toekomst zal veel minder van bovenaf en centraal geregeld zijn, minder hokjes, maar meer netwerken, kleine gemeenschappen. Kleinschalig dus en vooral digitaal. De mensen zitten zelf veel meer aan het stuur in plaats van de huidige complexe organisaties. De economie van de toekomst zal beïnvloed zijn door 12 grote innovaties, zoals de robotisering, de nanotechnologie, de blockchain, 3d printing, de gentechnologie, automatisering, lasersnijder, de biotechnologie. Er wordt van ons verwacht om andere waarden te genereren dan alleen maar geld.
Deze enorme veranderingen, Rotmans spreekt over een verandering van tijdperk in plaats van een tijdperk van verandering, beschrijft hij uitgebreid in zijn boek: verandering van tijdperk. Daarin beschrijft hij ook de gevolgen voor een aantal sectoren.

Maar wat betekent deze transitie naar een ander tijdperk voor het opvoeden van en onderwijs aan kinderen? Ook daar heeft dr. Rotmans zijn ideeën over.
Allereerst en bovenal: heb vertrouwen, wees niet bang. Er komen fantastische generaties aan en met alle veranderingen waar we in zitten zal de wereld nog veel mooier worden dan die we nu hebben. Er zijn enorme kansen. Het is cruciaal dat we dat uitstralen naar kinderen: heb vertrouwen, wees niet bang, het komt goed. Uiteraard zullen wij het zo goed mogelijk moeten maken voor hen, dus goed nadenken wat de gevolgen op lange termijn zijn van beslissingen die genomen worden.
Daarnaast zegt hij: laten we kinderen voorbereiden op de permanente stroom van verandering. Nu voeden we kinderen op vanuit de notie van stabiliteit, daar streven we van nature naar. Onze voorouders moesten overleven op basis van continuïteit en stabiliteit. Zo zijn wij ook opgevoed.  In de verandering van tijdperk zullen we kinderen vertrouwd moeten maken met en instellen op permanente verandering. Verandering is geen bedreiging, maar is er constant.

Het is erg belangrijk dat we kinderen vooral veel fouten laten maken, want daar leren zij van. Kinderen niet disciplineren zoals we zelf gewend zijn, maar het combinatorisch vermogen versterken. De creativiteit stimuleren en zelfs aanmoedigen om uit te proberen en dus fouten te maken. Zo zullen we struikelend leren wat de samenleving van de toekomst nodig heeft. Daar is geen marsroute voor, aldus Rotmans, ook wij zullen moeten ontdekken wat wel en wat niet werkt.
We hebben onze creativiteit in de toekomst hard nodig. Experimenteren is daarin van groot belang, steeds verder durven gaan: Van disciplineren en afleren naar stimuleren, aanreiken en uitproberen.

Nog een advies: laten we een combinatie zoeken van gepersonaliseerd – en groepsgewijs leren. Zie ieder kind als individu. Niet 1 model voor álle leerlingen: ‘Wij behandelen alle leerlingen ongelijk’. Gebouwen voor kinderen zouden veel meer als vrolijke, kleurrijke, als speeltuin ingericht moeten zijn. Nu zijn er vooral hoekige structuren, afgeleid van hokjes denken. Logisch dat daarin lineaire lesjes gegeven worden. Erg belangrijk wordt een gepersonaliseerd leertraject voor ieder kind. Deels gedigitaliseerd, deels tweetalig, met veel aandacht voor de individuele leerroute. Dit moet gecombineerd worden met sociaal leren, groepsgewijs leren. Dit is mogelijk omdat de techniek kan ondersteunen – waardoor het onderwijs omgedraaid kan worden: in de klas bespreken /maken van het huiswerk, eren via digitale hulpmiddelen. Bijvoorbeeld via flipping the classroom.

Hoe ziet dit er in de vrije tijd uit?
In de toekomst zullen mensen hun leiderschap meer moeten oppakken, middels bijvoorbeeld zelfsturing, zelforganisatie. Niet meer zal alles voorgekauwd worden. Kinderen kunnen hierop voorbereid worden door bijvoorbeeld veel meer hun eigen regels te bepalen in spelletjes en sporten en bijvoorbeeld zelf scheidsrechter te zijn. Dat noemt Rotmans: vooruit naar vroeger. Om later zelfstandig beslissingen te kunnen nemen, moeten kinderen dit al vroeg leren: zelf zaken laten uitzoeken, zelf spelregels bedenken, zelf beslissingen laten nemen, optreden als er gedoe is. Zelf leiderschap tonen, als kinderen dat nog niet kunnen, hen helpen dat te ontwikkelen. Nu vragen we het soms al wel maar we trainen de kinderen niet daarin. Hierbij is het belangrijk dat ouders, leerkrachten en pedagogisch medewerkers durven loslaten, het laten mislukken, fout laten gaan. Dáár leren kinderen van.

Wat hebben we ouders mee te geven?
Allereerst moeten veranderingen doorgevoerd worden in samenspraak met de ouders. Want ouders zijn voorzichtig, vinden experimenteren oké maar niet met mijn kind. Het uitleggen waarom iets gebeurt is cruciaal: we anticiperen op de toekomst, waar alles verandert. Ouders zijn vaak heel krampachtig, eisen steeds meer van scholen/sportverenigingen dat zaken strak geregeld worden, terwijl het loslaten juist zo belangrijk is. Ouders moeten vertrouwen hebben in hun kind en opvang en school i.p.v. erboven op zitten en controleren en eisen.  Ouders maken in deze tijd van hun kind teveel een project, een kind is echter een zelfstandig individu, waar je maar zeer beperkte invloed op hebt. Rotmans raadt aan om kinderen écht te zíen: wat past bij dít kind. Welke route, welke eigen zoektocht volgt dit kind: wat maakt dit kind uniek.

En hij sluit af: als we kinderen normen en waarden en basisprincipes meegeven en vervolgens een enorm vertrouwen in hen hebben, dan stappen zij met een goede bagage de wereld in als zij volwassen zijn.